Daha önce “tık tuzağı” (“clickbait”) kavramını ele almıştık. Bu kez sıra, dijital iletişim ortamlarında sıkça kullanılan manipülatif bir taktik olan “öfke tuzağı” (“rage bait”) kavramında…
Rasyonel tartışma veya yapıcı diyalog kurmak yerine, duygusal tepkileri ön plana çıkararak viral etki yaratmayı hedefleyen sosyal medya kullanıcılarının etkisiyle “öfke tuzağı” 2025 yılının en popüler kelimelerinden biri oldu. Her yıl toplumsal eğilimleri yansıtan kültürel açıdan önemli sözcükler listesini ve bu sözcükler arasından en öne çıkan kelimeyi belirleyen Oxford University Press, 2025 yılının kelimesi olarak “rage bait” ifadesini seçtiğini açıkladı. Pubity tarafından derlenen Z kuşağının 2025 yılında en çok kullandığı kelimeler arasında “öfke tuzağı” kavramına yer verildi.
“Öfke tuzağı”, sosyal medyada ya da internet sitelerinde kullanıcıları sinirlendirerek veya kışkırtarak etkileşim çekmek amacıyla kasıtlı olarak hazırlanan içerikleri tanımlamaktadır.
Bu manipülasyon taktiğinde temel amaç, kullanıcıların dikkatini çekmek, (görüntüleme, yorum, paylaşım, yanıt yoluyla) etkileşimi artırmak, algoritmaların görünürlüğü yükseltici etkisinden faydalanmak, hatta maddî gelir elde etmektir.
“Öfke tuzağı” kuranlar, hedef kitlenin yoğun olumsuz duygularla tepki vereceği şekilde provokatif veya tartışmalı içerikler üretmektedir. Kullanılan içerikler genellikle sansasyonel başlıklar, abartılı, çarpıtılmış, bağlamından koparılmış ya da kasıtlı olarak yanıltıcı unsurlar taşımaktadır. Genellikle toplumsal duyarlılıklara, kimliklere, inançlara, ideolojik yönelimlere veya ahlaki normlara dokunan konular tercih edilmektedir. İçeriğin doğruluğu ya da yapıcı niteliğinden ziyade, kullanıcıyı duygusal olarak kışkırtma potansiyeli ön plandadır. Kullanıcıların yorum yapma, paylaşma veya içeriği eleştirme dürtüsüne hitap eden içerikler algoritmalar tarafından öne çıkarılmaktadır. Bu sayede içerik organik olarak daha geniş kitlelere ulaşmaktadır.
Öfke tuzağı, sadece bireysel kullanıcıların değil, medya kuruluşlarının, siyasi aktörlerin ve ticari markaların da başvurduğu bir strateji olabilir. Siyasî propaganda veya ideolojik ajitasyon gibi farklı hedeflere hizmet edebilir.
Etkileşim odaklı algoritmaların, içerik kalitesinden çok kullanıcı tepkisine öncelik vermesi, bu tür manipülatif pratiklerin dijital ekosistemde yer bulmasını kolaylaştırmaktadır. Bunun sonucu olarak halkın dikkat odağı, rasyonel tartışmalardan duygusal tepkilere kayabilmekte, sağlıklı iletişim ortamı zedelenmekte ve toplumsal kutuplaşma derinleşebilmektedir.
Öfke tuzağı içerikleri, yalnızca etik açıdan değil, hukukî açıdan da risk taşımaktadır. Karşılaşılan risk, tuzağın nasıl kurgulandığına, yayımlandığına ve ne tür zararlara yol açtığına bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Özellikle hakaret, iftira, halkı kin ve düşmanlığa tahrik gibi suçlar söz konusu olabileceği gibi, kişilik haklarının ihlâli durumunda manevi tazminat talep etme imkânı da bulunmaktadır.
Öfke tuzağı içeren bir paylaşım, belirli bir kişiye veya gruba yönelik aşağılayıcı ifadeler içeriyorsa, bu durum hakaret suçunu oluşturabilir ve fail hakkında hapis veya adli para cezası uygulanabilir (TCK md. 125). Provokatif söylem, farklı sosyal gruplar arasında kin ve düşmanlık yaratmaya elverişli veya bu grupları aşağılayıcı nitelikteyse, bu suç kapsamında yasal işlem başlatılabilir (TCK md. 216). Gerçeğe aykırı isnatlar içeriyor ve bu isnatlar belirli kişilerin onur, şeref ve saygınlığını zedeliyorsa, iftira suçu oluşabilir (TCK md. 49 & 267). Öfke tuzağı nedeniyle kişilik hakları zedelenen kişiler (örneğin hakaret, iftira veya ayrımcılığa maruz kalanlar), manevi tazminat talep edebilir (TBK md. 49). Mahkemeler, olayın özelliklerini, tarafların kusurunu ve zararın ağırlığını dikkate alarak bir tazminata hükmedebilir. Ayrıca, 5651 Sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi Kanunu uyarınca, içerik erişime engellenebilir veya içerik sağlayıcıya idari para cezası verilebilir. Sınırları bir hayli muğlak bırakılan “halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma” suçundan işlem yapılabilir (TCK md. 217/A).
Öte yandan, kasıtlı şekilde provokasyon için hazırlanan içeriğe verilen yanıt da içeriği ve sonuçları itibarıyla mevcut yasal düzenlemeler çerçevesinde cezaî ve hukukî sorumluluk doğurabilir. Kurulan tuzağa düşerek bir anlık kızgınlıkla sarf edilen bir söz, muhatabın kişilik haklarına saldırı niteliği taşıyorsa, "manevi tazminat" davası ile karşılaşılması kuvvetle muhtemeldir. Mahkemeler, öfke anında söylenen sözlerin kişinin toplum içindeki itibarını, onurunu ve psikolojik bütünlüğünü ne ölçüde zedelediğine bakarak ciddi tazminat bedellerine hükmedebilir.
Anlaştığı avukatlık ofisleriyle maddi / manevi tazminat kovalayan, sosyal medyada olabildiğince çok kişiyi sinirlendirerek etkileşim ve gelir elde etmeyi amaçlayan kişilerin varlığı hepimizin malumu. Bu kişilerin kurduğu tuzaklara düşmeden önce – kolay olmasa da – tepkisel dürtüyü dizginlemek, sakinliği korumak, itidalli davranmak, ilgili profili incelemek ve etkileşime geçilirken kullanılan ifadelerin yasal yükümlülüğünü gözden geçirmek mutlaka fayda sağlayacaktır.
Hukuken herhangi bir ihlâle yol açmaması, kişilik haklarına saldırı, hakaret, nefret söylemi veya şeref ve haysiyetin zedelenmesi gibi suçlar kapsamında değerlendirilmemesi için sarf edilecek sözlerin filtreden geçirilmesi, Yargıtay içtihatlarına göre hakaret sayılan ifadeler arasında yer alıp almadığının gözden geçirilmesi gerek.
Sosyal medyada öfke ve tepki yaratacak şekilde tasarlanan, kışkırtıcı ve rahatsız edici içeriklerle etkileşime geçmeden önce bu tür manipülasyonlara karşı dikkatli olunması ve içeriğin kaynağının, doğruluğunun ve amacının sorgulanması elzem.
"Bilgilendirmek yerine duygusal tepkiler uyandırmak için tasarlanmış manipülatif içerikleri" analiz için RageCheck adlı ücretsiz bir çevrim içi araç geliştirildi. Farkındalık açısından Türkçe içerikler için de bu araca başvurulabilir.
