Haber: Kübra Ay Ulutaş 

Bartın’da bir cenaze sahibinin verdiği mevlide gittiğinizde, okunan Yasin’e kıpır kıpır dudaklarıyla eşlik eden bir kadının başında, tel kırmadan yapılmış elibelinde motifinin mütenevvi örneklerinden birinin işlendiği zarif bir örtü hemen dikkatinizi çeker. Elibelinde, Tanrıça İştar’dan Kibele’ye ve Fatima’ya kadar tüm anakültlerin temsil ettiği bolluk içindeki yaşamı, neşeyi hatırlatmak ve dilemek için bugüne kadar ulaşıp geleneksel el sanatlarından biri olan Bartın tel kırmaya işlenmiş Mezopotamya motiflerinden… Bu örnek tel kırmanın yapıldığı çeşitli motifler ile çeşitli nesnelerden sadece biri.

Bu motifleri bugün de gümüşlerle kumaşlara işlemeye devam eden kadınların kazandığı düzensiz gelir yüksek enflasyon nedeniyle erimeye yüz tutmuş vaziyette. Bartın Tel Kırma Derneği başkanı Berrin Küçüktabak, Türkiye’deki artan enflasyonun ve sermayenin menfaatini gözeten ekonomik kararların kadınların omuzlarına katlanılmaz ağırlıklar yüklediğini ve bu ağırlıklardan kurtulmak için tılsımlardan daha fazlasının gerekli olduğunu hatırlatıyor.

tel-kırma (3)

“TEL KIRMA YAPAN KADINLAR HAFTALIK PAZAR ALIŞVERİŞİNİ KARŞILAYABİLİYOR”

Her kalemde yapılan zamlar, tel kırma için kullanılan gümüş tel makaralara ve kumaşlara da yansımış. Bu durum da tel kırma işinin maliyetini artırıyor. Küçüktabak, tel kırma yapan kadınların bugüne nispeten geçmişte daha iyi kazandıklarını söylüyor. Hatta dernek üyesi arkadaşlarından biri epey eskiyen koltuk takımının yerine tel kırmadan kazandığı parayla yenisini alabilmiş.

Yine tel kırma yaparak kazandığı parayla çocuklarını üniversitede okutan ve onların ihtiyaçlarını karşılayabilen kadınlar varmış.

Küçüktabak, “Bugün tel kırma yapan bir kadının kazandığı gelirle çocuklarının eğitim masraflarını karşılayabilme hayalini bir köşeye koyun elde ettiği gelirle haftalık pazar alışverişini güçlükle yapabiliyor” diyor.

Berrin Küçüktabak da 20 sene önce istediği üniversiteyi ve bölümü kazanamayınca bir sene daha hazırlanmaya karar veriyor. Üniversiteye hazırlanma sürecinde gündelik ihtiyaçlarını karşılayabilecek geliri kazanarak ailesine hem destek olmak hem de genç bir kadın olarak kendi bağımsızlığını inşa edebilmek için, inceltilmiş gümüş tellerin iğneyle kumaşa işlenerek motiflerin ve bezemelerin yapıldığı geleneksel el sanatı tel kırmayı öğreniyor. Kısa bir süre önce İstanbul’da okuyan kızını ziyaret etmeye giden Küçüktabak, gitmeden evvel sattığı tel kırma işinden elde ettiği gelirle bu seyahatteki masraflarını karşılamış.

“KADINLARIN GELİRİ YÜKSEK KOMİSYONLAR YÜZÜNDEN DE AZALIYOR”

Küçüktabak için 20 senedir yaptığı tel kırma sanatı son birkaç yıla kadar önemli bir ekonomik gelir kaynağı olmayı sürdürmüş. Berrin Küçüktabak, Bartın’da yaşayan birçok kadın için evvelden beridir tel kırma işinin bir gelir alanı yarattığını ifade ediyor. Bu nedenle 53 üyesi olan Bartın Tel Kırma Derneği 2007 yılında kuruluyor. Derneğin; tel kırma yapan kadınların esnek ve örgütsüz iş gücü olmalarından dolayı karşılaştıkları zararları azaltabilecekleri, birbirlerinden haberdar olabilecekleri, ürettikleri tel kırma eserlerden aracısız ve komisyonsuz biçimde ücretlerini alabilecekleri ve tel kırma siparişlerinden adil ve eşit biçimde tüm kadınların faydalanabileceği bir çeşit kooperatif gibi faaliyet göstermesi hedefleniyor.

Kurdukları dernekten bir süre sonra Bartın Belediyesi bünyesinde bir başka dernek oluşmuş. Küçüktabak, belediyenin bünyesinde oluşan yeni bir dernekle tel kırma yapan kadınların bölünmesi yerine mevcut dernekle iş birliğine gidilmesini önerdiklerini ancak belediyenin tamamen siyasi saiklerle bu önerilerini reddettiğini ifade ediyor. 

Gözden kaçırmayın

Artvin’de Mayıs karı yağdı; sürü sahipleri köyün yolunu tuttu Artvin’de Mayıs karı yağdı; sürü sahipleri köyün yolunu tuttu

Küçüktabak, “Belediye, bünyesinde çalışan kadınların ürettiği tel kırmalardan parça başı yüksek bir komisyon alıyor. Bartın Tel Kırma Derneğinde bu komisyon yok denecek kadar az çünkü hedeflediğimiz şeylerden biri de kadınların ürettikleri eserlerden haraç kesilmesini engellemekti” diyor.

tel-kırma (2)

“BELEDİYE ÜRETİMİ BİLİNÇLİ OLARAK ENGELLİYOR” İDDİASI

Küçüktabak, Bartın Tel Kırma Derneği’ndeki kadınların ürettiği tel kırmaların satılmasını ya da kadınların üretimi devam etmelerini belediyenin bilinçli olarak engellediğini iddia ediyor ve şunları ekliyor:

“Belediye, kadınların emekleri üzerinden kazandıkları yüksek komisyonların yani sadece aracılıkla elde ettiği gelir payının azalmasını istemiyor. Aynı zamanda kadınların aracısız sattığı ürünün karşılığını alabileceği bu sistemin tel kırma yapan kadınlar arasında yaygınlaşmasını da istemiyor.” 

Dernek belediyeden tel kırmaların sergilenip satılabileceği belirli bir alan talep etmesine rağmen bu yine kabul edilmemiş. Bartın Tel Kırma Derneği üyeleri, eserlerini aynı isimli Instagram ve Facebook sayfalarından sergileyip ve satabiliyor.

Tabii bir de yerel esnafın dükkânında tel kırmaları sergileyip böylelikle alıcıya daha kolay ulaşmaya çalışan kadınlar da var diyor Küçüktabak: “Ancak esnafın da son zamanlarda aldığı yüksek komisyonlar yüzünden kadınların kazanmaya çabaladığı üç kuruşun eridiğini söylüyor.”

GEÇMİŞTE HER SINIFTAN KADININ ALABİLDİĞİ TEL KIRMALAR

Bartın işi tel kırma Batı Karadeniz bölgesindeki herkesin yaptırabildiği ve her hanede bulunan geleneksel bir el sanatıyken bugün daha sınırlı bir kesim ulaşabilmekte. Küçüktabak bu durumu şöyle aktarıyor:

“Geçmişte, gündelik temizliğe giden, mevsimlik fındık işçisi olan ve pazarda sebze meyve satan kadınlar hem kendi evlerine hem de çocuklarının çeyizlerine gelenektir diye tel kırma havlular, çantalar, cüzdanlar, başörtüleri, salon örtüleri, seccadeler alabiliyordu.  Şu anda sipariş verenler kurumsal iş yerleri, vakıflar ya da dernekler. Talep edilenler de küçük hediyelik mendiller, yazmalar.”

* Bu haber Medya Araştırmaları Derneği'nin yürüttüğü Yerel Medya ve Yurttaş Habercileri İçin Hak Temelli Yeni Medya Eğitimi Karadeniz Eğitim Programı kapsamında hazırlanmıştır.